HSE26-07
VANREDNE SITUACIJE – STRATEŠKO UPRAVLJANJE VANREDNIM SITUACIJAMA U PRIVREDNIM DRUŠTVIMA: DOKUMENTACIONI OKVIR
Autori:
Autor: Ognjen MATEJEVIĆ1 ORCID ID 0009-0003-3083-6386
e-mail: ognjen.matejevic@asip.rs
Afilijacija:
1 ASIP PREVENT, Srbija
|
strane 63-71 |
DOI: |
KRATAK SADRZAJ
Dugogodišnje iskustvo u izradi dokumentacije iz oblasti vanrednih situacija (procene rizika od katastrofa, plana zaštite i spasavanja i plana zaštite od udesa), pokazalo je da je inicijativno neophodno formiranje kompletnog stručnog tima. Tim mora biti sastavljen od kompetentnih stručnjaka različitih profila – inženjera građevinske struke, elektroinženjera, mašinskih inženjera, stručnjaka za bezbednost i zaštitu od požara, kao i lica sa iskustvom u upravljanju vanrednim situacijama. Multidisciplinarni pristup može da obezbedi kvalitetnu i primenljivu dokumentaciju. Poseban izazov predstavlja razumevanje složenih tehnoloških procesa koji se odvijaju u okviru jednog privrednog društva, bilo da se radi o proizvodnim pogonima, magacinima, distributivnim centrima, školama, bolnicama ili tržnim centrima. Svaka od tih sredina ima svoje specifičnosti. Na primer, u jednoj prehrambenoj industriji, rizici se mogu odnositi na rashladne sisteme, hemikalije za dezinfekciju, kotlarnice ili skladištenje zapaljivih materijala. U školama su to evakuacione rute, sistem uzbunjivanja, bezbednost učenika sa posebnim potrebama i slično. Zbog toga je od presudne važnosti da timovi koji izrađuju dokumentaciju razumeju kritične tačke objekta, odnosno mesta na kojima postoji najveći rizik od udesa, požara, eksplozije ili štetnog uticaja prirodnih nepogoda. Neretko se dešava da dokumentacija bude izrađena površno, bez uvida u realno stanje na terenu, samo na osnovu sekundarnih podataka. Takav pristup vodi ka pogrešnim procenama i ugrožava živote i bezbednost ljudi, životnu sredinu i imovinu privrednog društva. Još jedna česta pojava jeste da se fokus stavlja isključivo na formalnu izradu dokumentacije, bez organizovanja obuka zaposlenih. Mišljenja smo da je to suštinski problem. Dokument koji se nalazi na polici, a koji nije povezan sa realnom obukom tima i zaposlenih nije koristan u stvarnim uslovima. Zato smatramo da izrada dokumentacije mora ići ruku pod ruku sa kreiranjem planova obuke i sprovođenjem praktičnih vežbi. Samo na taj način zaposleni mogu steći refleksnu spremnost za reagovanje u vanrednim situacijama. Takođe, u praksi je važno i redovno ažuriranje dokumentacije, minimum jednom u tri godine ili češće ukoliko dođe do većih promena u organizacionoj strukturi, tehnološkom procesu ili rizicima. Bez ažuriranja, dokumentacija brzo postaje zastarela. Na primer, ako privredno društvo promeni deo proizvodne linije i uvede nove mašine koje koriste drugačije hemikalije ili energente, a te promene nisu unete u dokumentaciju, Plan zaštite i spasavanja gubi svoju funkciju. Upravljanje rizikom od katastrofa, kako je definisano u relevantnim zakonima i međunarodnim dokumentima, podrazumeva ne samo preventivne i zaštitne mere, već i edukaciju, planiranje, organizaciju timova, simulacije i povratne analize. To je kontinuirani proces, a ne jednokratna aktivnost. Značajna komponenta u celom sistemu jeste saradnja sa lokalnom samoupravom, službom civilne zaštite, vatrogasno-spasilačkim jedinicama i drugim institucijama koje učestvuju u reagovanju na katastrofe. Plan zaštite i spasavanja mora biti usklađen sa planovima jedinice lokalne samouprave. U cilju pojašenjenja, u slučaju požara većih razmera, ključno je znati gde je najbliža vatrogasna stanica, koje su evakuacione rute, kao i tačke za okupljanje. Stoga, obuka zaposlenih, naročito članova tima za reagovanje, treba biti zakonski obavezujuća. U sadašnjoj zakonskoj regulativi, ta obuka se ne zahteva izričito, što otvara prostor za formalizam. Uvođenjem zakonske obaveze obuke, uz odgovarajuću kontrol, podigao bi se celokupan nivo spremnosti u Republici Srbiji. Trenutno, mnoge firme izrađuju dokumentaciju isključivo da bi zadovoljile inspekciju, bez istinske želje da unaprede bezbednost. Uloga svakog člana tima za reagovanje u vanrednim situacijama mora biti jasno definisana: vođa tima koordinira aktivnosti, odgovorno lice za evakuaciju prati kretanje zaposlenih, osoba zadužena za komunikaciju kontaktira nadležne službe, dok osoba za prvu pomoć pruža neophodnu medicinsku pomoć dok ne stignu hitne službe. Bez obuke, ti ljudi ne mogu efikasno da funkcionišu kao tim. Na kraju, treba istaći i značaj kontinuirane edukacije i podizanja svesti kod poslodavaca i rukovodilaca. Potrebno je jasno staviti do znanja da dokumentacija nije samo alat za ispunjavanje zakonske obaveze, već da ona može da spasi živote, očuva imovinu i ubrza povratak u normalno poslovanje nakon katastrofe. Zaključno, dokumentacija iz oblasti vanrednih situacija mora da se posmatra kao integralni deo sistema bezbednosti svake organizacije.
ABSTRACT
Years of experience in developing emergency management documentation—including Disaster Risk Assessments, Protection and Rescue Plans, and Accident Protection Plans—have demonstrated that the primary requirement is the formation of a comprehensive expert team. This team must consist of competent professionals from diverse fields: civil, electrical, and mechanical engineers, occupational safety and fire protection experts, and specialists with practical experience in emergency management. Only a multidisciplinary approach can guarantee high-quality, applicable documentation. A particular challenge lies in understanding the complex technological processes within a company, whether they involve production plants, warehouses, distribution centers, schools, hospitals, or shopping malls. Each environment possesses unique characteristics. For instance, in the food industry, risks may involve refrigeration systems, hazardous disinfectants, boiler rooms, or the storage of flammable materials. In schools, the focus shifts to evacuation routes, alarm systems, and the safety of students with special needs. Therefore, it is vital that the planning teams understand the facility’s „critical points“—locations with the highest risk of accidents, fires, explosions, or natural disasters. It is not uncommon for documentation to be developed superficially, based solely on secondary data without a field survey of the actual conditions. Such an approach leads to flawed assessments and jeopardizes lives, the environment, and corporate assets. Another frequent issue is focusing exclusively on the formal creation of documents while neglecting employee training. In our view, this is a fundamental problem. A document sitting on a shelf, disconnected from the actual training of teams and employees, is useless in a real-world crisis. Thus, documentation must go hand-in-hand with the creation of training plans and the execution of practical drills. Only then can employees develop the „reflex readiness“ required for emergency response. Furthermore, regular updates—at least every three years, or sooner if significant changes occur in organizational structure, technology, or risk profiles—are essential. Without updates, documentation quickly becomes obsolete. For example, if a company introduces new machinery using different chemicals or energy sources without updating its plans, the Protection and Rescue Plan loses its function. Disaster risk management, as defined by relevant laws and international standards, encompasses not only preventive and protective measures but also education, planning, team organization, simulations, and post-action analysis. It is a continuous process, not a one-time activity. A crucial component of this system is cooperation with local self-governments, civil protection services, and fire-rescue units. Internal plans must be synchronized with local authority plans. For clarity, in the event of a large-scale fire, it is critical to know the exact location of the nearest fire station, evacuation routes, and assembly points. Consequently, employee training—especially for response team members—should be legally mandated. Current regulations do not explicitly require such training, which leaves room for formalism. Introducing a legal training mandate, coupled with proper oversight, would significantly elevate the overall level of preparedness in the Republic of Serbia. At present, many firms produce documentation solely to satisfy inspections, without a genuine intent to improve safety. The role of each emergency response team member must be clearly defined: the team leader coordinates activities, the evacuation officer monitors movement, the communications officer contacts authorities, and the first aid officer provides medical assistance until emergency services arrive. Without training, these individuals cannot function effectively as a team. Finally, it is vital to raise awareness among employers and executives. It must be made clear that documentation is not just a tool for legal compliance, but a vital asset that saves lives, preserves property, and accelerates business continuity after a disaster. In conclusion, emergency documentation must be viewed as an integral part of an organization’s safety system.
Ključne reči: rizik, smanjenje rizika, vanredna situacija, procena rizika, obuka zaposlenih.
Key words: risk, risk reduction, emergency situation, risk assessment, employee training.