HSE26-10
PREGLED NAJZNAČAJNIJIH ENDOKRINIH OMETAČA I MOGUĆIH UTICAJA NA ZDRAVLJE LJUDI
Autori:
Autor: dr Tatjana GOLUBOVIĆ1 ORCID0000-0001-6725-752X, dr Ana BIJELIĆ2 ORCID 0000-0002-8073-1641, Jovana PETROVIĆ3, Petar SIMONOVIĆ4
e-mail: tatjana.golubovic@znrfak.ni.ac.rs
Afilijacija:
1,2,3Univerzitet u Nišu, Fakultet zaštite na radu u Nišu, Srbija
4 Akademija strukovnih studija kosovsko metohijska, odsek Zvečan, Srbija
|
strane 85-90 |
DOI: |
KRATAK SADRZAJ
Endokrini ometači su heterogena grupa prirodnih (genistein, kumestrol) ili sintetičkih supstanci (polihlorovani bifenili, dioksini, ftalati, bisfenol A, metoksihlor, hlorpirifos, i sl.) koje remete rad endokrinog sistema time što oponašaju, blokiraju ili menjaju funkciju hormona. Američka agencija za hranu i lekove (FDA) identifikovala je preko 1.800 hemikalija koje ometaju najmanje jedan od tri endokrina puta (za estrogene, androgene i tiroidne hormone), iako je ukupan broj supstanci koje ometaju endokrini sistem znatno veći. Endokrini ometači potiču prvenstveno iz industrijskih, poljoprivrednih i potrošačkih proizvoda, uključujući plastiku, pesticide, usporivače gorenja. Ljudi mogu biti izloženi endokrinim ometačima pri profesionalnim aktivnostima, kao i u životnoj sredini putem kontaminirane hrane, vode, zemljišta i vazduha. Putevi unosa ovih supstanci u organizam su oralni (dominantan), udisanje i kontakt sa kožom. Sa aspekta opšte populacije, izloženost većem broju endokrinih ometača je svakodnevno i neizbežno. Od posebnog značaja je njihova perzistentnost u životnoj sredini, kumulativni efekat i sposobnost da oponašaju prirodne hormone čak i u niskim dozama kojima je opšta populacija najčešće izložena. Profesionalna izloženost hemikalijama koje ometaju endokrini sistem značajno povećava rizik od neplodnosti, reproduktivne disfunkcije i hormonski zavisnih karcinoma. Profesije sa visokim rizikom od izloženosti endokrinim ometačima uključuju direktno rukovanje pesticidima, industrijskim hemikalijama ili proizvodima za ličnu negu koji sadrže ftalate i parabene. Endokrini ometači izazivaju značajne zdravstvene probleme, sa procenjenim godišnjim troškovima od 163 milijarde evra u EU i preko 340 milijardi dolara u SAD. Ova značajna ekonomska i zdravstvena opterećenja podstiču hitnu potrebu za strožim, proaktivnim regulatornim okvirima kako bi se izloženost svela na minimum.
ABSTRACT
Endocrine-disrupting chemicals (EDCs) are diverse natural (genistein, coumestrol) or synthetic chemicals (polychlorinated biphenyls, dioxins, phthalates, bisphenol A, methoxychlor, chlorpyrifos, etc.) that interfere with hormonal systems by mimicking, blocking, or altering hormone actions. The U.S. Food and Drug Administration (FDA) has identified over 1.800 chemicals that disrupt at least one of three endocrine pathways (estrogen, androgen, and thyroid), though the total number of EDCs is likely higher. EDCs originate primarily from industrial, agricultural, and consumer products, including plastics, pesticides, flame retardants. Humans can be exposed to endocrine disruptors through occupational activities, contaminated food, water, soil, and air, via ingestion, inhalation, as well as skin contact. The general population faces constant, low-level, and cumulative exposure to multiple EDCs. Occupational exposure to EDCs significantly increases risks for infertility, reproductive dysfunction, and hormone-dependent cancers. High-risk professions for endocrine disruptor exposure involve direct handling of pesticides, industrial chemicals, or personal care products containing phthalates and parabens. EDCs cause significant health issues, with estimated annual costs of €163 billion in the EU and over $340 billion in the US. These substantial economic and health burdens drive the urgent need for stricter, proactive regulatory frameworks to minimize exposure.
Ključne reči: endokrini ometači, profesionalna izloženost, životna sredina, zdravlje
Key words: endocrine disruptors, occupational exposure, environment, health